Czynniki chemiczne – istotne zagrożenie w środowisku pracy

W warunkach przemysłowych najistotniejszą drogą wchłaniania substancji chemicznych jest układ oddechowy. Wielkość wchłoniętej tą drogą dawki jest proporcjonalna do stężenia tych substancji w powietrzu, dlatego też jakościowa i ilościowa analiza tych substancji w powietrzu ma zasadnicze znaczenia dla oceny narażenia zawodowego pracowników.
Spośród bardzo wielu czynników chemicznych występujących w środowisku pracy najliczniejszą grupę stanowiącą jednocześnie największe zagrożenie są Lotne Związki Organiczne (LZO). 
Zgodnie z definicją zawartą w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z 16.01.2007 r. 
(Dz. U. 07.11.72), Lotne Związki Organiczne (LZO) oznaczają związki organiczne o początkowej temperaturze wrzenia mniejszej lub równej 250 ° C, mierzonej w warunkach ciśnienia normalnego 101,3 kPa. Wymagania tej definicji spełnia cały szereg substancji chemicznych stosowanych w różnych procesach technologicznych. Są to np. rozpuszczalniki obecne w farbach, lakierach, utwardzaczach, klejach i innych preparatach powszechnie stosowanych. LZO są też składnikami paliw płynnych i gazowych, służą jako reagenty i rozpuszczalniki w procesach syntezy chemicznej niezliczonej ilości produktów (np. tworzywa sztuczne, środki ochrony roślin, leki).

Zagrożenie pracowników w środowisku pracy różnymi czynnikami chemicznymi spowodowało ustalenie określonych normatywów higienicznych, które są wartościami dopuszczalnymi i stanowią kryteria oceny narażenia zawodowego.
W Polsce normatywy te są ustanawiane przez ministra pracy i polityki społecznej w drodze rozporządzenia. W aktualnie obowiązującym Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29.11.2002 r. (Dz. U. 02.217.1833 z późn. zmianami) zdefiniowano trzy typy wartości dopuszczalnych:

1.      najwyższe dopuszczalne stężenie (NDS) – wartość średnia ważona stężenia, którego oddziaływanie na pracownika w ciągu 8- godzinnego dobowego i przeciętnego tygodniowego wymiaru czasu pracy, określonego w Kodeksie pracy, przez okres jego aktywności zawodowej nie powinno spowodować ujemnych zmian w stanie zdrowia oraz w stanie zdrowia jego przyszłych pokoleń;

2.      najwyższe dopuszczalne stężenie chwilowe (NDSCh) – wartość średnia stężenia, które nie powinno spowodować ujemnych zmian w stanie zdrowia pracownika, jeżeli występuje w środowisku pracy nie dłużej niż 15 min. i nie częściej niż 2 razy w czasie zmiany roboczej, w odstępie czasu nie krótszym niż 1 godzina;

3.      najwyższe dopuszczalne stężenia pułapowe (NDSP) – wartość stężenia, która ze względu na zagrożenie zdrowia lub życia pracownika nie może być w środowisku pracy przekroczona w żadnym momencie.

Ocenę narażenia zawodowego pracowników dokonuje się na podstawie porównania wyników badań stężeń czynników chemicznych w powietrzu z wartościami normatywnymi.

Spośród ponad 500 substancji chemicznych, których normatywy są zamieszczone w powyższym rozporządzeniu, zdecydowana większość spełnia wymagania definicji lotnych związków organicznych(LZO), co obrazuje skalę zagrożenia jakie one stanowią w środowisku pracy.

Z racji swoich właściwości fizyko – chemicznych LZO łatwo ulegają wchłanianiu do organizmu przez drogi oddechowe, a także przez skórę w bezpośrednim kontakcie. Do najbardziej znanych, a jednocześnie stanowiących duże zagrożenie toksyczne należą: benzen, toluen, etylobenzen, ksylen (mieszanina izomerów), produkty destylacji ropy naftowej: nafta, olej napędowy, różnego rodzaju benzyny. Wszystkie te związki charakteryzują się bardzo dużym powinowactwem do struktur lipidowych organizmu człowieka, a więc działają na tkanki i układy bogate w lipidy, zwłaszcza na układ nerwowy. Wywołują działanie narkotyczne, uszkadzają neurony i prowadzą do zaburzenia przewodnictwa w układzie nerwowym człowieka. Ponadto działają drażniąco na błony śluzowe oraz destrukcyjne na szpik kostny, zwłaszcza benzen, który uszkadza młode krwinki prowadząc do białaczki. Z tego powodu benzen zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 1.12.2004r, (Dz. U. 04.280.2771 z późn. zmianami) zakwalifikowany został jako substancja rakotwórcza kategorii 1.

Również wiele innych substancji z grupy LZO powszechnie stosowanych jako np. rozpuszczalniki (aceton, cykloheksan, alkohol butylowy, tetrachloroeten) wykazuje bardzo duże powinowactwo do składników lipidowych organizmu wywierając działanie toksyczne, zwłaszcza na układ nerwowy.

Wobec tych i wielu innych zagrożeń ze strony czynników chemicznych niezwykle istotne jest właściwe i kompleksowe rozpoznanie narażenia pracowników na substancje toksyczne w środowisku pracy. Zasadnicze obowiązki w tej sprawie w myśl Rozporządzenia Min. Zdrowia z 30.12.2004 r. (Dz. U. 05.11.86 z późn. zmianami) nałożono na pracodawców. Zgodnie z § 2 tego rozporządzenia to: „Pracodawca jest obowiązany do ustalenia, czy w środowisku pracy występuje czynnik chemiczny stwarzający zagrożenie oraz do dokonania i udokumentowania oceny ryzyka zawodowego stwarzanego przez czynnik chemiczny”.

Trzeba przyznać, że nie jest to łatwe zadanie dla pracodawcy, czy działającego na jego zlecenie pracownika służby BHP. Dysponują bowiem oni najczęściej wiedzą dotyczącą czynników chemicznych jedynie z kart charakterystyki otrzymanych od dostawcy substancji czy preparatu. W wielu przypadkach podany w karcie charakterystyki skład preparatu (dostawca często chroni jego całkowity skład) nie odzwierciedla rzeczywistych zagrożeń w środowisku pracy. Dotyczy to zwłaszcza preparatów w skład których wchodzą LZO, które pełnią w nich np. rolę rozpuszczalników, rozcieńczalników, czy bazy preparatu. Przykładowo benzyna ciężka hydroodsiarczona czy benzyna ciężka obrabiana wodorem w dość dużym udziale procentowym preparatu może być źródłem istotnego narażenia na węglowodory aromatyczne (również benzen), węglowodory cykliczne (np. cykloheksan, metylocykloheksan) i alifatyczne (np. heksan, heptan, oktan), o których brak informacji w karcie charakterystyki preparatu. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że np. niektóre rozpuszczalniki są złożoną mieszaniną wielu pojedynczych substancji chemicznych, które same stanowią zagrożenie w środowisku pracy i są normowane przez określone wartości NDS.

Również podanie przez dostawcę w karcie charakterystyki niepełnego składu preparatu stwarza potencjalne zagrożenie. Pracodawca bowiem dokonując oceny ryzyka uwzględnia tylko te czynniki, które są wymienione w karcie charakterystyki. Natomiast z moich wieloletnich badań środowiska pracy wynika, że stosunkowo często większe zagrożenie pochodzi od substancji niewymienionych w karcie charakterystyki np. rozpuszczalników niż od składników aktywnych, które stanowią niewielką część preparatu i w dodatku nie są substancjami lotnymi. Dlatego też zlecenie badania w kierunku jednego, czy dwóch składników aktywnych, których udział w preparacie stanowi kilka procent z pominięciem pozostałych substancji może dać fałszywy obraz narażenia pracownika na czynniki chemiczne, a przeprowadzona ocena ryzyka zawodowego będzie nierzetelna. W tej sytuacji zlecając badanie i określając kierunek tego badania racjonalnym jest użycie sformułowania „lotne związki organiczne” zamiast jednej czy dwóch konkretnych substancji chemicznych, które mogą nie stanowić istotnego zagrożenia. Takie badanie ma typowy charakter rozpoznawczy i pozwala na ujęcie w ocenie ryzyka zawodowego wszystkich czynników chemicznych stanowiących faktyczne zagrożenie.

Kolejny aspekt dotyczący narażenia na czynniki chemiczne związany jest bezpośrednio z warunkami pracy i przestrzegania przepisów BHP. Często bowiem w jednym pomieszczeniu produkcyjnym znajdują się stanowiska pracy na których wykorzystuje się różne preparaty chemiczne. W ocenie ryzyka zawodowego danego stanowiska uwzględnia się czynniki chemiczne charakterystyczne dla tego stanowiska zapominając o czynnikach chemicznych na sąsiednich stanowiskach pracy. W przypadku LZO, które doskonale mieszają się z powietrzem i migrują w całym pomieszczeniu ich obecność jest stwierdzana na stanowiskach, na których te substancje nie są wykorzystywane, co niejednokrotnie budzi zdziwienie pracodawcy. Dlatego tak ważna jest skuteczna wentylacja wyciągowa poszczególnych stanowisk pracy, jak i właściwe postępowanie pracowników (niezostawianie otwartych opakowań z preparatami chemicznymi, usuwanie na bieżąco odpadów itp.)

W rzetelnej ocenie ryzyka zawodowego pracodawca musi też uwzględnić zgodnie z ust.3 § 3 Rozporządzenia Min. Zdrowia z 30.12.2004 r. łączne narażenie na kilka czynników chemicznych występujących jednocześnie, co jest szczególnie istotne w przypadku LZO. Ponadto musi też uwzględniać takie rodzaje prac, w czasie których może nastąpić istotny wzrost narażenia np. podczas remontów, napraw, czyszczenia urządzeń, linii technologicznych (ust.4 § 3 Rozporządzenia Min. Zdrowia z 30.12.2004 r.)

Ustawodawca zobowiązuje też pracodawcę (ust.2 § 3 Rozporządzenia Min. Zdrowia z 30.12.2004 r.) aby w celu dokonania właściwej oceny ryzyka zawodowego uzyskiwał dodatkowe informacje od dostawcy czynnika chemicznego lub z innych dostępnych mu źródeł.

W moim przekonaniu takim źródłem jest kompleksowe badanie powietrza na stanowisku pracy w specjalistycznym laboratorium uwzględniające wszystkie wyżej omówione aspekty. Metodą analityczną wykorzystywaną z wyboru w tym celu jest chromatografia gazowa ze spektrometrią masową. Pozwala ona na zidentyfikowanie i oznaczenie ilościowe praktycznie każdego lotnego związku organicznego. Dopiero przeprowadzenie takiej analizy daje realny obraz zagrożeń na czynniki chemiczne w środowisku pracy i jest podstawą do wykonania rzetelnej oceny ryzyka zawodowego.

Reasumując należy pokreślić wielką odpowiedzialność pracodawcy zarówno prawną jak i moralną za zapewnienie bezpiecznych warunków pracy. Ochrona zdrowia pracowników zagrożonych często na odległymi w czasie skutkami działania toksycznych związków chemicznych oraz etyczna strona współpracy na linii pracodawca – pracownik wymaga podjęcia racjonalnych i kompleksowych działań w celu zminimalizowania narażenia na czynniki chemiczne.